OECD Ülkelerinde Sürdürülebilirlik Geçişlerinin K-Means, Hiyerarşik Kümeleme ve Geçiş Matrisiyle Analizi
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.22973860Anahtar Kelimeler:
Sürdürülebilirlik geçişleri, OECD ülkeleri, K-Means, Ward yöntemi, Dinamik kümelemeÖzet
Bu çalışmada OECD ülkelerinin sürdürülebilirlik profillerinde 2000’li yılların başından 2020’li yılların başına kadar ortaya çıkan değişimin belirlenmesi ve ülkelerin ekonomik, sosyal, insani ve çevresel göstergeler temelindeki küme geçişlerinin incelenmesi amaçlanmaktadır. Analiz, 2022 yılı itibarıyla OECD üyesi olan 38 ülkenin 2000–2002, 2010–2012 ve 2020–2022 dönem ortalamalarına dayanmaktadır. Doğuştan beklenen yaşam süresi, işsizlik oranı, kadınların işgücüne katılma oranı, satın alma gücü paritesine göre kişi başına reel GSYH, kişi başına CO₂ emisyonu, yenilenebilir enerji payı ve birincil enerji yoğunluğu ortak bir dönüşüm ve standardizasyon yapısı içinde değerlendirilmiştir. Boyut indirgeme amacıyla temel bileşenler analizi uygulanmış; ülke-dönem gözlemleri ortak veri uzayında K-Means yöntemiyle kümelenmiş ve Ward hiyerarşik kümeleme yöntemiyle yöntemsel sağlamlık değerlendirilmiştir. Yöntemler arası uyum ARI ve NMI ile, ülkelerin dönemler arasındaki hareketleri ise geçiş matrisiyle incelenmiştir. İlk dört temel bileşen toplam varyansın %88,93’ünü açıklamıştır. Üç kümeli çözüm, seçili göstergeler temelinde düşük, orta ve yüksek göreli sürdürülebilirlik profilleri olarak yorumlanmıştır. Yüksek profildeki ülke sayısı 2000–2002 döneminde 8 iken 2020–2022 döneminde 24’e yükselmiş; 19 ülke daha üst bir kümeye geçmiş, 18 ülkenin net küme düzeyi değişmemiş ve yalnızca bir ülke gerilemiştir. K-Means ile Ward sınıflandırmaları arasında orta düzeyde uyum bulunmuştur (ARI=0,462; NMI=0,505). Bulgular, OECD ülkelerinde genel olarak yukarı yönlü bir göreli profil değişimi bulunduğunu, ancak sürdürülebilirlik dönüşümünün doğrusal, eş zamanlı ve homojen olmadığını göstermektedir.
Referanslar
Biermann, F., Hickmann, T., Sénit, C.-A., Beisheim, M., Bernstein, S., Chasek, P., Grob, L., Kim, R. E., Kotzé, L. J., Nilsson, M., Ordóñez Llanos, A., Okereke, C., Pradhan, P., Raven, R., Sun, Y., Vijge, M. J., van Vuuren, D., & Wicke, B. (2022). Scientific evidence on the political impact of the Sustainable Development Goals. Nature Sustainability, 5(9), 795–800. https://doi.org/10.1038/s41893-022-00909-5
Caliński, T., & Harabasz, J. (1974). A dendrite method for cluster analysis. Communications in Statistics, 3(1), 1–27. https://doi.org/10.1080/03610927408827101
Chaparro-Banegas, N., Mas-Tur, A., Park, H. W., & Roig-Tierno, N. (2024). Innovation facilitators and sustainable development: A country comparative approach. Environment, Development and Sustainability, 26, 15155–15183. https://doi.org/10.1007/s10668-023-03055-w
Coenen, L., Benneworth, P., & Truffer, B. (2012). Toward a spatial perspective on sustainability transitions. Research Policy, 41(6), 968–979. https://doi.org/10.1016/j.respol.2012.02.014
Davies, D. L., & Bouldin, D. W. (1979). A cluster separation measure. IEEE Transactions on Pattern Analysis and Machine Intelligence, PAMI-1(2), 224–227. https://doi.org/10.1109/TPAMI.1979.4766909
Geels, F. W. (2002). Technological transitions as evolutionary reconfiguration processes: A multi-level perspective and a case-study. Research Policy, 31(8–9), 1257–1274. https://doi.org/10.1016/S0048-7333(02)00062-8
Güler, E., Yerel Kandemir, S., Açıkkalp, E., & Ahmadi, M. H. (2021). Evaluation of sustainable energy performance for OECD countries. Energy Sources, Part B: Economics, Planning, and Policy, 16(6), 491–514. https://doi.org/10.1080/15567249.2021.1909673
Hirai, T. (2022). Measuring the sustainable development goals: A poset analysis. Ecological Indicators, 145, Article 109605. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2022.109605
Hotelling, H. (1933a). Analysis of a complex of statistical variables into principal components. Journal of Educational Psychology, 24(6), 417–441. https://doi.org/10.1037/h0071325
Hotelling, H. (1933b). Analysis of a complex of statistical variables into principal components. Journal of Educational Psychology, 24(7), 498–520. https://doi.org/10.1037/h0070888
Hubert, L., & Arabie, P. (1985). Comparing partitions. Journal of Classification, 2, 193–218. https://doi.org/10.1007/BF01908075
International Labour Organization. (1999). Decent work: Report of the Director-General to the 87th Session of the International Labour Conference.
Koutsogeorgopoulou, V., Matsaganis, M., Leventi, C., & Schneider, J.-D. (2014). Fairly sharing the social impact of the crisis in Greece (OECD Economics Department Working Papers No. 1106). OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/5jzb6vwk338x-en
Kroll, C., Warchold, A., & Pradhan, P. (2019). Are we successful in turning trade-offs into synergies? Patterns of synergies and trade-offs between the Sustainable Development Goals. Humanities and Social Sciences Communications, 6, Article 140. https://doi.org/10.1057/s41599-019-0335-5
Lemke, C., Bastini, K., & Emrich, A. (2020). The Multilevel Sustainable Development Index: A new approach for measuring sustainability. Journal of Cleaner Production, 251, Article 119700. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2019.119700
MacQueen, J. (1967). Some methods for classification and analysis of multivariate observations. In L. M. Le Cam & J. Neyman (Eds.), Proceedings of the Fifth Berkeley Symposium on Mathematical Statistics and Probability (Vol. 1, pp. 281–297). University of California Press.
Markard, J., Raven, R., & Truffer, B. (2012). Sustainability transitions: An emerging field of research and its prospects. Research Policy, 41(6), 955–967. https://doi.org/10.1016/j.respol.2012.02.013
Markowska, M., Strahl, D., & Sokołowski, A. (2021). Dynamic cluster analysis of educated and smart society development in European Union countries. European Research Studies Journal, 24(Special Issue 2, Part 2), 52–64. https://doi.org/10.35808/ersj/2582
Megyesiova, S., & Lieskovska, V. (2018). Analysis of the sustainable development indicators in the OECD countries. Sustainability, 10(12), Article 4554. https://doi.org/10.3390/su10124554
Nilsson, M., Griggs, D., & Visbeck, M. (2016). Map the interactions between Sustainable Development Goals. Nature, 534(7607), 320–322. https://doi.org/10.1038/534320a
OECD. (2011). Towards green growth. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264111318-en
OECD. (2019). Measuring distance to the SDG targets 2019: An assessment of where OECD countries stand. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/a8caf3fa-en
OECD. (2021). OECD environmental performance reviews: Lithuania 2021. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/48d82b17-en
OECD. (2022). The short and winding road to 2030: Measuring distance to the SDG targets. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/af4b630d-en
OECD. (2025a). OECD economic surveys: Türkiye 2025. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/d01c660f-en
OECD. (2025b). Environment at a glance: Estonia. https://www.oecd.org/en/publications/environment-at-a-glance-country-notes_59ce6fe6-en/estonia_8133b0e9-en.html (Erişim tarihi: 14.07.2026).
Pearson, K. (1901). On lines and planes of closest fit to systems of points in space. Philosophical Magazine, 2(11), 559–572. https://doi.org/10.1080/14786440109462720
Popović, B., Janković Šoja, S., & Paunović, T. (2019). Evaluation of sustainable development management in EU countries. Sustainability, 11(24), Article 7140. https://doi.org/10.3390/su11247140
Pradhan, P., Costa, L., Rybski, D., Lucht, W., & Kropp, J. P. (2017). A systematic study of Sustainable Development Goal (SDG) interactions. Earth's Future, 5(11), 1169–1179. https://doi.org/10.1002/2017EF000632
Ricciolini, E., Rocchi, L., Cardinali, M., Paolotti, L., Ruiz, F., Cabello, J. M., & Boggia, A. (2022). Assessing progress towards SDGs implementation using multiple reference point based multicriteria methods: The case study of the European countries. Social Indicators Research, 162, 1233–1260. https://doi.org/10.1007/s11205-022-02886-w
Rockström, J., Steffen, W., Noone, K., Persson, Å., Chapin, F. S., III, Lambin, E. F., Lenton, T. M., Scheffer, M., Folke, C., Schellnhuber, H. J., Nykvist, B., de Wit, C. A., Hughes, T., van der Leeuw, S., Rodhe, H., Sörlin, S., Snyder, P. K., Costanza, R., Svedin, U., … Foley, J. A. (2009). A safe operating space for humanity. Nature, 461(7263), 472–475. https://doi.org/10.1038/461472a
Rousseeuw, P. J. (1987). Silhouettes: A graphical aid to the interpretation and validation of cluster analysis. Journal of Computational and Applied Mathematics, 20, 53–65. https://doi.org/10.1016/0377-0427(87)90125-7
Saraiva, C., & Caiado, J. (2025). Global development patterns: A clustering analysis of economic, social and environmental indicators. Sustainable Futures, 10, Article 100907. https://doi.org/10.1016/j.sftr.2025.100907
Sen, A. (1999). Development as freedom. Oxford University Press.
Singh, R. K., Murty, H. R., Gupta, S. K., & Dikshit, A. K. (2009). An overview of sustainability assessment methodologies. Ecological Indicators, 9(2), 189–212. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2008.05.011
Soergel, B., Kriegler, E., Weindl, I., Rauner, S., Dirnaichner, A., Ruhe, C., Hofmann, M., Bauer, N., Bertram, C., Bodirsky, B. L., Leimbach, M., Leininger, J., Levesque, A., Luderer, G., Pehl, M., Wingens, C., Baumstark, L., Beier, F., Dietrich, J. P., … Popp, A. (2021). A sustainable development pathway for climate action within the UN 2030 Agenda. Nature Climate Change, 11(8), 656–664. https://doi.org/10.1038/s41558-021-01098-3
Strielkowski, W., Chygryn, O., Drozd, S., & Koibichuk, V. (2024). Sustainable transformation of energy sector: Cluster analysis for the sustainable development strategies of selected European countries. Heliyon, 10(19), Article e38930. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e38930
United Nations. (2015). Transforming our world: The 2030 Agenda for Sustainable Development (A/RES/70/1). https://sdgs.un.org/2030agenda
Ward, J. H., Jr. (1963). Hierarchical grouping to optimize an objective function. Journal of the American Statistical Association, 58(301), 236–244. https://doi.org/10.1080/01621459.1963.10500845
World Bank. (2025a). Renewable energy consumption (% of total final energy consumption): Metadata glossary, indicator EG.FEC.RNEW.ZS. World Development Indicators. https://databank.worldbank.org/metadataglossary/world-development-indicators/series/EG.FEC.RNEW.ZS (Erişim tarihi: 14.07.2026).
World Bank. (2025b). Energy intensity level of primary energy (MJ/$2021 PPP GDP): Metadata glossary, indicator EG.EGY.PRIM.PP.KD. World Development Indicators. https://databank.worldbank.org/metadataglossary/world-development-indicators/series/EG.EGY.PRIM.PP.KD (Erişim tarihi: 14.07.2026).
World Bank. (2026). World Development Indicators. https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators (Erişim tarihi: 14.07.2026).
World Commission on Environment and Development. (1987). Our common future. Oxford University Press.
Zarghami, S. A. (2025). A decade of sustainable development goals: A cluster-based evaluation through four theoretical lenses. Journal of Cleaner Production, 526, Article 146683. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2025.146683
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Zümre ÖZDEMİR GÜLER
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Turkish Management Review’de yayımlanan çalışmalar Creative Commons Atıf 4.0 Uluslararası (CC BY 4.0) lisansı altında kullanıma sunulur.
Bu lisans; yazarlara ve çalışmanın ilk yayımlandığı kaynağa uygun biçimde atıf yapılması, lisans bağlantısının verilmesi ve varsa yapılan değişikliklerin belirtilmesi koşuluyla çalışmanın her türlü ortam ve formatta paylaşılmasına, çoğaltılmasına, yeniden dağıtılmasına, uyarlanmasına ve ticari amaçlarla kullanılmasına izin verir.
Kullanıcılar, lisansın izin verdiği kullanımları hukuki hükümler veya teknolojik önlemler yoluyla sınırlandıramaz. Makalelerde kullanılan üçüncü taraf materyaller, aksi açıkça belirtilmedikçe, ayrıca izin alınmasını gerektirebilir.
Lisansın tam şartları için Creative Commons Atıf 4.0 Uluslararası Lisansı incelenmelidir.
Accepted 2026-09-19
Published 2026-09-26
